Bizans Dini Mimarisinde Kullanılan Bazı Kavramlar ve Bu Döneme Ait Önemli Kiliseler

Litürji: Bir dinîn törenlerine ve tapınma biçimine ilişkin kuralların tümüdür. Litürjik sözcüğü ise litürjiye ilişkin olguları niteler.
Katakomp: Roma’da ilk Hristiyanların içinde
toplanıp tapındıkları yer altı mezarlarının genel adıdır. Erken Hristiyanlar “katakomp- catacomb” kelimesini kullanmamaktaydı. Kelime Yunanca “deliğin yakınında near the hollow” demektir. Katakomplar “fossores” (“mezar kazıcıları”) adı verilen ve bir loncaya bağlı kişiler tarafından yapılmaktaydı.
Diakon: Ortodoks Kilisesi’nde rahip yardımcısı.

Bazilika: Roma Dönemi’nde, yargı ve ticaret amacıyla kullanılan, genellikle üç bölüme (nef) ayrılmış, yarım dairesel apsisi (yargıcın oturduğu bölüm) olan, dikdörtgen planlı toplantı salonu.
Nef: Kiliselerde sütun ya da paye gibi destek dizileriyle ayrılmış bölümlere denir. Neflerden ortadaki yani apsis ekseninde bulunanı orta nef, her iki yanda bulunanları yan neftir.
Naos: Kiliselerde halkın ibadet ettiği orta ve yan neflerden meydana gelen mekân.
Apsis: Kilisenin doğusunda bulunan ve ibadet yönünü gösteren genellikle dışa taşkın içten yarım daire olan bölüm.
Pastoforium: Apsisin kuzey ve güneyindeki kapalı mekânlara denir. Bunlardan güneydeki odaya diakonikon, kuzeydeki odaya prothesis
denir.
Atrium: Kilisenin batısında bulunan avluya verilen isim.
Narteks: Kilisenin batısında yer alan, kuzey güney doğrultusunda dikdörtgen olan ve naosa açılan giriş mekânıdır.
Galeri: Kiliselerde yan nefin üzerinde bulunan ikinci kata denir. Bu kat, orta nefi “U” biçiminde dolanır.
Aziz Petrus: On iki havariden biridir. İsa’nın ölümünden sonra Kudüs’ten ayrılıp Antakya’ya daha sonra Roma’ya geçmiştir. Roma İmparatoru Neron zamanında İS 64’te
öldürülmüştür. Mezarının Vatikan Tepesi’nde olduğuna inanılmaktadır.
On İki Havari Kilisesi: 1461 yılında yıkılarak yerine Fatih Sultan Mehmet Camii yaptırılmıştır. Daha sonraki dönemlerde çok sık kullanılan haç plan bu kilisede ilk defa uygulanmıştır. Yapının yanında I. Konstantinos’un da mezarının bulunduğu ve yuvarlak planlı olarak kabul edilen mausoleum (anıt mezar) yer almaktaydı.
Martyrion: Bir din şehidinin (martyr) mezarı üzerine inşa edilen merkezî planlı Erken Hristiyan yapısı.
Vaftizhane: Vaftiz sözcüğü Grekçe “suya batırma daldırma” anlamı taşımaktadır. İsa’ya iman edip, İncil’i Tanrı sözü olarak kabul eden kişi vaftiz edilir. 3. yüzyıldan itibaren imparatorluk topraklarında bu amaca hizmet eden mekânlar inşa edilmiştir. 6. yüzyıldan sonra ise artık sadece çocuklar vaftiz edildiğinden büyük vaftizhaneler işlevi kaybetmiş ve kullanılmaz olmuştur.
Bema: Kilisede sadece din adamlarının girebildiği, naosdan levhalar aracılığı ile ayrılmış, naos seviyesinden biraz daha yüksek döşemesi olan altar odası.
Eksedra: Yarım daire ya da dikdörtgen şeklinde çıkıntılı yer.
Ayasofya Kilisesi: 532’deki Nika Ayaklanması sonrası, I. Iustinianos tarafından Trallesli (Aydın) Anthemios ve Miletoslu (Milet) İsodoros isimli iki mimara yaptırılmıştır. Günümüzde görülen Ayasofya binası aslında aynı yere üçüncü kez inşa edilmiş kilisedir. İlk evresi: İnşaasına 4. Yüzyılda başlanmış, kilise II. Konstantinos Dönemi’nde 360 yılında açılmış ve 404 yılında çıkan isyanda yanmıştır. Kaynaklara göre Birinci Ayasofya sütunlu bazilika olup, çatısı ahşaptı ve önünde bir atrium yer almaktaydı. İkinci evresi: II. Teodosios Dönemi’nde, 415 yılında yeniden inşa edilmiş ancak bu yapıda da 532’de yanmıştır. Mimar Rufinos tarafından inşa edilen ikinci Ayasofya da yine bazilika planlı, ahşap çatılı ve beş nefliydi. Üçüncü evresi: 532- 537’de I. Iustinianus tarafından yeniden inşa edilmiştir. 557’de kubbesi çökmüştür.
Synthronon: Apsis yarım yuvarlığı içinde, kademeli basamaklarla oluşturulan, din görevlilerinin oturmaları için ayrılmış bölüme denir.
Aziz Ioannes (Yahya) Bazilikası: 4. yüzyılda, İncil yazarı Yahya’nın mezarıolduğu düşünülen yere ahşap çatılı bir bazilika yaptırıldığı bilinmektedir. 5. yüzyılda ikinci bir inşa evresi geçiren yapı son olarak, I. İustinianos tarafından transeptli bir bazilika olarak yeniden inşa edilmiştir.
San Apollinare in Classe: Ravenna piskoposu
Maximianos tarafından 9 Mayıs 549 tarihinde kutsanan kilise Aziz Apollinare’ye adanmıştır. Bazilika Ravenna’daki San Vitale Kilisesi ile çağdaştır.
Şapel: Büyük kiliselerin içinde bir azizin adına ayrılmış küçük ibadet yeri.
İznik Koimesis Kilisesi: Yapının bemasında tespit edilen mozaikler yaklaşık 730 yılına tarihlenmektedir.Kilisenin dört kütlesel paye ile sınırlanmış haç planlı naosu kubbe ile örtülüdür. Kubbenin oturduğu kısım ve narteks 1065 yılındakidepremden sonra yeniden yapılmıştır. Yapı Kurtuluş Savaşı sırasında 1922 yılında yıkılmıştır. Bugün sadece temellerigörülmektedir.
Pandandif: Bir kubbeyi taşıyan kemerler ile kubbe kaidesinin arasını kapatan kare bir plandan kubbenin dairesel kaidesine geçmeyi sağlayan küresel üçgen yüzey.
Nea Kilisesi: Yapı 15. yüzyılda yıkıldığı için, günümüze gelmeyen kilisenin varlığı ve planına ilişkin bilgiler İstanbul Patriği Photius’un (858- 867/877-886) yazdığı homilyeye ve Orta Çağ’dan kalan tanımlar ile ayrıntılı olmayan bir kaç çizime dayanmaktadır. Bunlara göre yapı; beş kubbeli, büyük olasıkla kare içinde haç biçimi planlı tipte olmalı.
Homilye: Kiliselerde verilen vaazları bir araya toplayan el yazması.
Konstatinos Lips Manastırı Kilisesi: Geç Roma Dönemi mezarlık arazisi üzerine, İmparator VI. Leon Dönemi’nde (886-912), donanma komutanı olanKonstantinos Lips (ö.917) tarafından kurulanmanastırın kilisesi olarak inşa edilmiştir.

Comments are closed, but trackbacks and pingbacks are open.